Zirza Menteşe

Zirza veya Zirzâ – Farca kökenli bir gelime olup anlamı Zirzâ, aşağıdan çıkan, dipten doğan
anlamındadır. Çaykara yöresinde ise Zirza Menteşe anlamındadır. Karfi Arapça kökenli olup demircinin dövülerek yaptığı çiviye Karfi denir.

Demirci, kızgın ateşte demiri iyice ısıtarak kırmızı hale getirir. Daha sonra demiri örsün üzerine koyar ve çekiçle iyice döver. Bu dövme işlemi sırasında demir heminceltilir hemde şekillendirilerek kapıların genişlik ve ebadına göre ayarlanır. Menteşe üzerine çivi çakma yerleri de yine çekiç ve çelik zımba darbeleriyle hazırlanır. Özellikle eski köy evlerinde ve camilerde oyma, işlemeli menteşeler görmek mümkündür.

Menteşeler, kapıların boyutuna, genişliğine ve modeline göre farklı ölçülerde yapılır. Ağır ve büyük kapılar için kalın ve dayanıklı demirden menteşeler dövülürken, küçük kapılar için daha ince ve zarif menteşeler tercih edilir. Halk arasında demircinin yaptığı menteşeler sadece işlevsel değil, aynı zamanda kişilerin istekleri doğrultusunda süslemeli de yapılmakta.

Foto M. Mustafa Tuncer Zeleka –Taşören

Demirci, menteşeyi kapının modeline genişliğine ve ağırlığını taşıyacak sağlamlıkta
olmasına özellikle dikkat eder. Bu nedenle demirci, her menteşeye ustalığını, el emeğini ve tecrübesini katar dükkân kapılarında Köy evlerinde, camilerde ve hanlarda görülen eski demir menteşeler hem dayanıklılığıyla demircinin üzerlerindeki işçiliğiyle bir sanat eseriortaya koymuş olur.

Foto Bestami Kocin Zeno -Ulucami

Dövme çivi, fabrika üretimi olmayan, tamamen demirci ustasının el emeğiyle yapılan çiviye verilen isimdir. Demirci, kızgın ocakta demiri iyice kızdırır kırmızı hale getirir. Ardından örsün üzerine koyup çekiçle döverek kullanılacağı alana göre boylandırarak şekillendirilir. Çivi boyutuna göre Ucunu sivriltip çakılmaya hazır hale getirir, sivri olmayan kısmı ise çekiçle genişleterek baş yapılır böylece çivi çakılacak hale getirilir.

Foto M. Mustafa Tuncer Zeleka –Taşören

Dövme menteşelerin ömrü çok uzun ve dayanıklı olur günümüzdehâlâ köy evi kapılarında Değirmen kapıları ve eski metrese kapılarında görmek mümkündür menteşeler. Yüz elli hatta iki yüz yıllık medreselerdeki kapıların hâlâ sorunsuz şekilde açılıp kapanması, dövme menteşelerin ne
kadar dayanıklı ve uzun ömürlü olduğunun en somut kanıtıdır. Açılıp kapanmasında ses
çıkarıyorsa biraz içyağı veya tereyağıyla yağlanarak o seste giderilmiş olur. Modern üretim teknikleriyle yapılan menteşeler zamanla gevşerken, dövme menteşeler sağlamlığı sayesinde kapıyı ilk günkü gibi taşır. Bu yönüyle dövme menteşeler sadece işlevselliğiyle değil, aynı zamanda kültürel mirasımızın yaşayan bir unsuru olarak da önemtaşır.

Foto M. Mustafa Tuncer Zeleka -Taşören

Dövme menteşeler, sağlam yapıları ve esnek kullanım özellikleri sayesinde kapı
ayarının daha kolay yapılmasına imkân tanır. Demirin dövülerek şekillendirilmesiyle
üretilen bu menteşeler, hem dayanıklılık sağlar hem de kapının istenilen şekilde ayarlanmasına olanak verir. Özellikle ahşap kapılarda tercih edilen dövme menteşeler,
kapının sarkmasını veya yamulmasını önlemede büyük avantaj sunar. Usta elinden
çıkan bu menteşeler sayesinde kapılar uzun yıllar sorunsuz şekilde kullanılabilir.

Foto Bestami Kocin Zeno -Ulucami

Kaynak

-Devellioğlu, F. (2008). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi.
-Çaykara ve çevresi yöresel ağız derlemeleri (sözlü kaynaklar).
-Çağatay, N. (1989) Türk Halk Sanatları Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
-Çaykara ve çevresi yöresinde demircilik geleneği üzerine sözlü kaynaklar, yerel ustalarla yapılan görüşmeler (2024).
-Nişanyan, S. (2024). Nişanyan Sözlük: Çağdaş Türkçenin Etimolojisi. [Çevrimiçi].